Eiquí, na miña terra, tiran ó lixo a memoria dos antepasados: antigos documentos de conciliacións entre os meus paisanos firmados por quen fora xuíz de paz do concello, don Isidro Prieto de Viana, atopados hai uns anos por un profesor xubilado, mentres camiñaba as súas soidades o día San Martiño en compaña do seu amigo Troco, o can orfo do 'Tres'.
Papeis que observara o mestre hispanista bailando ó compás do vento, caprichoso el nunha calva do monte, preto do colmeal de paredes de lousas que hai por baixo de Sardela, e disque puidera agarrar unha puñada de follas soltas brincando á carreira coma un cabrito na procura de poder cazar algún, despois dun anaco de permanecer quieto á espera dun intre de calma do Nordés.
O primeiro referíase ós dereitos das vertentes das augas dun lameiro ladeiro na aldea de Forcas; outro, dos litixios herdados da familia pola servidume de paso dos carros de herba na colleita do verán pola propiedade que lle facía marcaxe no regato de Senra, lugar coñecido por Caborriba, preto da aldea de Miranda; estoutro, por causa do baile nocturno dos marcos de pedra que dividían unha leira grande de centeo de catro ferrados de sementeira que fora dos pais en dúas leiras pequenas a repartir entre as dúas fillas as cales, atendendo o testemuño escrito, seica non se podían ver nin sequera nas fotos da primeira comunón, dende aquel día que lles tocara facer as contas de dividir: que se unha de vinte, se levaba catro; a outra de trinta, quería levarse cinco, e as contas non saían na proba do nove. A última folla falaba da achega a un acordo entre dúas partes polos cartos que deberían estiñar unhas navalladas traizoeiras recibidas por un ribeirao nunha nádega, estando de troula na verbena de Triguás, por causa de facerlle as beiras a unha moza, guapa de cara e lucida de peitos, comprometida dende a escola co fillo vinculeiro dunha casa de moita fachenda de Cadeliña que seica perdera a cabeza nu arrouto de ciúme e que, como resultas, fora preso pola Garda Civil.
Papeis vellos, con memoria, tirados ó lixo coa ocasión da mudanza ó novo edificio do Concello que se acabara de erguer á beira da capela de San Ramón, que recollen o devir diario dos veciños, que son os feitos da intrahistoria dunha cultura rural que foi e que xa non é.
Isto, de certo, non pasaría en América, diría don Antonio Carreño. Melloraron as estradas, iso si, o teléfono, a traída da auga, apareceron as casas rurais, os restaurantes e mailos os furanchos nas adegas, o catamarán asucando o río Sil, que non é pouco, porén seguimos sendo uns pailáns de corredoira, más curtos de miras cás toupeiras dos eidos.
Bótase en falta unha cultura integradora que valore o que é de noso: non só o mosteiro de Santa Cristina e mais a necrópole de San Vitor, tamén as formas de vida de antano, os costumes, as lendas dos mouros, o valor engadido da natureza da nosa flora e fauna, os ríos, as fervenzas que baixan ruxindo nos regatos onde antano se acicalaban as meigas para os feitizos por onde pasaban acochados os camiños de ferradura cara ós muíños vellos e xa me gustaría a min ser outro Cunqueiro para para subliñar as bontades da nosa gastronomía tradicional que foron os fogóns repousados das nosas avoas.
Unha terra encantada, a do noso concello, quizais lixeira, con certeza minifundista, pero abofé toda ela con lentura suficiente, non só para facer medrar as patacas na cortiña do Val, que tamén foi para alentar, tras moitos anos, o noso patrimonio inmaterial, que de tal niño tal paxariño. Disque estes lares á beira do Sil teñen un non sei que, quizais, un tesouro acochado dende os rituais dos druídas que recende un sentir máxico de arte e de poesía; unha terra con alma en forma de aura coroada de vivencias pasadas de onde abrollan doados contos e xorden misteriosas lendas maquinadas, unhas veces, polas meigas e mais outras polos mouros que moraron, dende os tempos de María Castaña, nos picoutos de acó e de acolá desta Ribeira sacra que tivo o seu berce nesta contorna.
Aqueles pequenos lugares que agochan tesouros de cada día, porque todos viven felices neles e non os cambiarían por ningures, estarán hoxe representados por Cristosende (A Teixeira – Ourense), vila emprendedora que se adapta aos tempos modernos, onde amais de galegos tamén se instalan ingleses e cataláns.
Os habitantes de Cristosende (video tvg)convértense en narradores por un día de como é posible facer os soños realidade, como o caso da inglesa Débora “Lady Cristosende”, que traballa na horta e sente este lugar e os seus veciños como da súa familia; a tecedeira “fashion” que se namorou do tecido galego e dá clases no tear, casada cun cesteiro, namorado da cor canela da Ribeira Sacra; a familia que medra unida, xuntando bebés e avoas, e o retornado que prefire a vida tranquila pero de moito traballo que desenvolve na vide: “Temos moito que facer, pero realmente se vive devagar”.
Nestes pequenos lugares é onde podemos apreciar como é a xente, as tradicións, iniciativas e usos sociais que realizan en comunidade, a través de historias que transmiten un sentimento común de pertenza, de familia, de benestar no rural e de orgullo da terra. Un mapa de situación indica os territorios escollidos e os seus habitantes como narradores, dispostos a ofrecer un retrato diferente do mundo rural, afastados das imaxes tópicas do envellecemento, cunha mensaxe optimista e vital dos que viven felices na súa contorna. (Texto e video orixinais de Grandes Lugares TVG)
“Parada de Sil, modelo para un máster de desarrollo rural”, aparece este titular na Región (21/04/2012).
Algo especial debe ter o meu concello, cando a Universidade de Córdoba reparou neste cacho de terra de minifundios con lentura para os contos de mouros e de meigas, que se espalla á beira do río Sil, para que sexa merecedora de visitas e de estudios como modelo de desenrolo rural.
En primeiro lugar, podemos destacar unha natureza incrible noutras latitudes, certo: dous ríos, o Sil e mailo Mao; dúas áreas recreativas: a do Pradomao e mais o río pequeno de Barxacova; unha carballeira dentro dunha fraga autóctona: Maraván en Sacardebois; un souto entre tantos: souto de San Andrés en Chandrexa; un animal do monte da variada fauna que se acocha na mesta fraga da Ribeira: o raposo; unha árbore senlleira: o vello castiñeiro de Entrambosríos; un miradoiro: Os balcóns dos mouros; un canón entre paredes de rochas: o canón do Sil; pataos de viñas ben traballadas: as viñas de Trabazos; unha aldea con ciprés debruzada no río Sil: Calvos de Sacardebois.
Patrimonio cultural: un oficio, o barquilleiro; un belén artesanal, o belén da capela de San Ramón, obra de José María Campo; un mosteiro románico, Santa Cristina; un cruceiro de camiños, o cruceiro de Forcas; unha ermida, Triguás; un cenobio, San Adrián; unha asociación cultural, Ouro do Sil; unha gran necrópole medieval, San Vitor de San Lourenzo de Barxacova; unha espada da prehistoria, a espada de Forcas; un muíño de mao de orixe celta, o que se atopou na Caldebaixo de Sacardebois; unha casa grande con testemuños escritos dende antes do século XVII, Casa de Viana; unha recuperación para o concello, a vella fábrica de luz como albergue; un blog, Contos da Ribeira Sacra; doutores académicos: Dr. Lamelas de Forcas, o catedrático don Eugenio Prieto do Valado, o doutor en Psicoloxía don José Luis Graña Gómez de Calvos; un intelectual lopista coa encomenda da raíña Isabel, La Católica, don Antonio Carreño; un alcalde como ben cultural, patrimonio de tódolos veciños, don Francisco Magide.
Para os momentos de lecer: de mercares viño de mencía, Adegas Valcar; un restaurante, O’ Cortiñeiro; de gozares coas camiñadas, a pasarela de madeira á beira do río Mao; de navegar nun cruceiro, o catamarán asucando o río Sil; unha camiñada polas corredoiras e camiños vellos á beira dos regatos do Sil, a andaina da castaña; unha festa rachada, festa do magosto de San Martiño de Sacardebois; para durmires coma un anxo, casa rural O’ Torgal ou na Casa dos Castiñeiros e, se vas para vello, farto xa de tanta andaina, hai un sitio reservado para ti na Residencia Luces do Sil con vistas á Cabeza da Meda, a dous pasos do ceo.
A Xenerosa traía de camiño a criatura que faría o número sete, o último si para completar a escala de nenos, con intervalos dun ano, que percorrían arreo os sete saltando os banzos do arpexo da fame, dando a nota ó abriren a boca esperando a bicada uns tralos outros ou en harmonía os sete chorares, ao unísono, nas horas previas de manducaren o pouco que houber na artesa da cociña.
Esta familia da Ribeira do Sil, que moraba nunha casa sen faiar dun cabrito da montaña, vivindo de prestado acubillo das augas entre catro paredes afumadas dun sequeiro, cantaba: Venid y vamos todos con flores a María, que Madre nuestra es ou rezaba os misterios dolorosos do rosario para disimular a larota dos nenos, en troques de cenaren unhas papas de fariña de millo ou unha rebanda de pan cunhas lascas de touciño: os chourizos que se enchían duraban pouco colgados dos lareiros da cociña vella, só dúas tristes morcillas de colondro, encetadas polo ratos, quedaban como mostra da matanza do porquiño que se criara ó cacho.
A tapa da artesa, no recanto da cociña, tamén levaba dous días aberta, porque xa non había nada que pechar dos ratos. A familia da Xenerosa amencía triste, a velas vir: no poleiro só cacarexaban dúas pitas acatarradas co cu pelado e mais dúas poliñas de rabo corto; o pai, cos brazos caídos sen terras que traballar, nin ovellas que botar ó monte, pasaba o día desnortado sen saber por onde tirar na procura de gañar uns pesos; a muller rodeada de bocas, en troques, facía milagres saíndo na procura dun cacharro de leite ás casas con fachenda que repartía ós raparigos no fondo das cuncas de barro.
Esta parella de ribeiraos de Parada de Sil, pobre en herdanzas, pero rica en descendencias, traballaban uns eidiños dun leitón, uns recantos de nada para a sementeira duns chichos, un rego de allos e mais outro de leitugas, porén, malia de seren a Xenerosa e mais Plácido unha parella sen casa nin brasa, abofé que se querían coma dúas ruliñas, porque como di o outro: o cariño verdadeiro entra polo mexadeiro.
Os escravos romanos, un bo día dos tempos antigos, colocaron una lousa no foro de Roma, logo plantaron outra diante da primeira, despois outra e mais outra e así, lousa tras lousa sementaron de vías o imperio. Despois de moitas andainas de conquistas de terras bárbaras, os milites romanos chegaron ós limes de Gallaecia, o río Limia.
Ante diem sextum kalendas Martias, 138 a. C., os soldados romanos quixeron ver no río Limia ó río Leteo, o río dos esquecementos da mitoloxía grega, de maneira que se negaron a cruzalo por medo a perderen a memoria da súa afiliación. Di a lenda que ante o plante do seu exército, o xeneral Décimo Bruto, alcumado ‘Galaico’, máis bruto cós arados romanos de pau de freixo que araban as leiras, pasou á outra banda enarborando un estandarte como sinal de vitoria e que, axiña, comezara a berrar a listaxe dos soldados que esperaban noutra orela do Río d’ Olvido, facéndolles ver que a auga do Limia non estaba preñada de encantamentos coma a do río Leteo.
Caprenius Rusticus, berrou o nome do primeiro soldado, que fora recrutado cun rabaño de cabras nos montes etruscos.
Aulus Reburrus, berrou outro nome, un mozo repetidor da ESOR da Academia Palatina, recuperado para o exército.
Florius Amor Eunucus, enganchado pola leva mentres atizaba o lume das virxes vestais.
Flacius Flaccus, o miles que estaba a tentar coa man se un oso do Val da Limia lle comera a chicha do óso dunha canela.
Veranius Ostianus Postumus, levado polo cónsul patricio para a campaña do Xeneral Galaico, cando coidaba das hamacas na praia da Ostia, con perdón.
A seguir, os miletes romanos cruzaron a raia do río. Mais como a lenda debía continuar por moitos anos, un soldado, raro coma el só, poeta para máis inri, que recitaba versos beatus ille entre campaña e campaña de loita cos celtas, despois de atravesar o río Limia, amosaba estar perdido, matinando no carpe diem e nos tempus fugit e mais noutras lerias que escoitara a Horacio.
–Canta a túa filiación, soldado! –díxolle o xeneral Brutus.
–‘Ninguén’ é o meu nome –contestoulle a secas.
–E logo, non te chamas Vinicius Caldius?
Vinicius: ‘doce viño do olvido’. Caldius: ‘o demo que fai ferver os caldos nas adegas, onde se evaporan os recordos para se converteren en esquecementos’ –dixo polo baixo aquel soldado, triste e descarreirado.
Seica que Vinicius Caldius fundara Antioquía, a cidade romana esquecida no fondo da lagoa de Antela. Daquela xa medraron os carballos, certo, así que non esperes que cho explique polo miúdo, que xa non me lembro de tal remota historia.
Ao cantar o galo no poleiro, arreguizada a miña cara como cu de pita choca e curvado o carrelo das costas polo peso dos anos, baixo paseniño ao alpendre co gallo de arranxar unha puñada de uces para acender o lume; logo, mentres as achas de carballo van suando a humidade de seu, as miñas mans, engurradas pola artrose, pouco a pouco, poñéndoas do revés e do dereito encima do lume,van quecendo até estaren tan quentes coma os roxóns que preparaba a Xenerosa despois de cada matanza, na procura da manteiga.
Entón, coa sangue xa morna, comezo a rebulir polas alcobas da casa, abrindo as ventás para descubrir as teas de araña arrecunchadas nas esquinas do teito, abaneándoas primeiro cunha fileira de carallos e mais outros improperios que lles vocifero a xeito de disparos de metralleta, que son os berros roncos de meu, cando estou cabreado –tódalas mañás arrinco así con ganas de guerra– e logo métolles a vasoira de frouma no corazón da rede para escangallarlles a arquitectura de simetrías matinadas para cazar, non sexa o demo que un día quede atrapado nas redes enmarañadas unhas coas outras, me envurullen ó redor coma a un mosquito a xeito de momia, tecéndome a medida o sudario de seda para durmir no cadaleito co fío que as arañas van cichando polas glándulas fieiras, cando están a tecer as trampas ou preparando a mortalla dalgún infeliz caído na rede brillante de cristal pegañoso.
Demo non digas! Si, digo, que non quero servirlles de xantar, atado con camisas de forza, mentres vexo como me van chuchando as entrañas e mailos miolos que están por baixo da tapa da cabeza. Xa me dirás ti como vou tirar para adiante así, seco coma unha folla de bacallau, camiñando como alma en pena, sen que me alcumen na rúa de ‘pasmón’, ‘pantasma’, de ‘paiolo’, ‘monicreque’ e, mesmo, de ‘piollo resucitado’ andando pola rúa coma un toleirán, debuxando eses sen saber por onde tirar, lucindo de cachola unha cabaza baleira, cos miolos sumidos, como se for con ela buscar auga da fonte, eh?
Trala sobremesa, acostumo remexer nos queixóns do aparador do salón, buscando lembranzas nas fotos vellas; outras veces, dáme por rebobinar o tempo cara atrás, despregando os atados de papeis de barba testamentarios dos meus devanceiros, que me gustaría a min tamén testar vacas, leiras, viñas e, mesmo, casas grandes con alpendre, forno e forxa, porén coma non teste o testo coa pota do caldo, outra cousa non teño, aínda que, ao meu fillo Fidalgo poderíalle testar un epitafio: “Vente, aquí non hai crise”, que valer non vale nada, porén con certeza lle quitaría as dores de cabeza, a piques de estoupar facendo números polo vinte de cada mes e, mesmo, lle saldaría dun golpe o peso da hipoteca, porque aquí por debaixo os problemas da terra xa non pesan: ¡sit terra levis! –reza na porta do campo santo.
Así, deste xeito, rebulindo nas miñas cousas, sermonando comigo, conversa que arreo me dá a razón e me fai compaña, son capaz de pasar toda a santa mañá, facendo que fago, sen face nada de proveito, porén estes quefaceres de meu, ao cabo do día, tamén che dan canseira, quedando fatigado de corpo e de mente e, como burro vello xa no entra en rego, mañá volverei coa mesma.
Tódalas noites, despois de prepararlle as trampas aos ratos cunhas codela de queixo, baixo ao alpendre. O gato xa non caza ratos nin cousa ningunha, abofé que non: o ano pasado no inverno con tanto frío, meteuse no forno da cociña económica e, parvo de min, sen reparar mentes, pecheille a porta (de min a vostede, gústalle o cabrito asado?). Emporiso, lle digo que xa non me caza, porque o cacei eu a el antes coa porta do forno, o malpocado, gato tan friorento máis vin eu en ningures! Ao final, quixo quecer tanto, que morreu enfornado.
Este ano, nos primeiros días de novembro, atopei un reloxo de cuco nunha arca do faio; deixeille as teas de araña como recordo do paso do tempo, sabedor eu dos feitizos que se narran nas lendas das arañas, como o mito de Ariadna, en Micenas, a mai de todas elas, que vai tecendo o tempo até esgotar o desenrolo do nobelo: fío da vida que salvara a Teseo dos corno do Minotauro.
No alpendre teño a gadaña de segar colgada da mao da santa compaña: unha alma en pena, perdida da procesión por apagárselle a vela, encontrada pola parca nun camiño vello, que viu a ben darlle a encomenda de presentarse no meu aniversario dos 70 anos, e disque quedou na miña casa este inverno acubillo das xeadas, esperando a chegada do andazo, co reloxo de cuco que lle colguei noutra man, cantando ela as horas e mais os misereres de seu.
A noite faise longa, certo, escoitando a curuxa: ‘busca viño, busca pan que mañá…teimando en berrar na galla dunha caracocha no souto do Sagrado, así que me poño a rezar ‘as vésperas’ cos ollos abertos e os ouvidos pechos, para non escoitar os cánticos tristes, de mal agoiro, da santa compaña, botando moito de menos os aloumiños da miña muller, que me quentaba os pés e me acariñaba o queixo coméndome a bicos: este inverno, que se presentou moi frío sen a Xenerosa, o meu corazón está coma entumecido, malo será que se cale antes de agromar a vindeira primavera.
De maneira que, determinei darlle corda cumprida e colguei o reloxo outra vez da man mouca da pantasma que teño no alpendre, así que, dende entón, estou a ver pasar os días contando eu tamén as horas ao compás do cuco até que se lle esgote o fío do resorte da corda.
Namentres isto veña a suceder, aos vellos, que nos queixamos baixiño do noso, o que nos cómpre agora é calor para non quedarmos tesos antes da hora marcada na axenda da desalmada parca que leva o control das saídas e das entradas no teatro do mundo.
Ao cantar o galo no poleiro, aínda medio arreguizado, baixo ao alpendre, apaño unha puñada de uces para acender o lume, meto as mans no fogón e, mentres as achas de carballo van suando a humidade de seu, as miñas mans, engurradas pola artrose, pouco a pouco, poñéndoas do revés e do dereito encima do lume, van quecendo deica estaren quentes coma roxóns; entón, comezo a rebulir polas alcobas da casa, abrindo as ventás na procura das teias de araña arrecunchadas nas esquinas do teito, que desfago, con ganas, a paus de vasoira, non sexa o demo que un día quede atrapado na rede, me líen co fío e me chuchen os miolos, deixándome seco coma unha folla de bacallau; logo, vou remexer, sen tino, nos queixóns do aparador do salón, buscando lembranzas nos papeis de barba, testamentarios.
A noite faise longa, escoitando a curuxa, berrando no castiñeiro do resío, cos ollos abertos, botando de menos os aloumiños da muller, que me quentaba os pés e me acariñaba o queixo, mollado agora de bágoas salgadas: este inverno, que se presentou tan frío sen a Xenerosa, o meu corazón está coma entumecido, malo será que se cale, pois a vida xa anda fatigada tralas andainas, de acó acolá, coa gadaña ao lombo; namentres, isto veña a suceder, aos vellos, que nos queixamos tan baixiño, o que nos cómpre agora é calor.
Amigo Antonio, he leído otra vez tu artículo sobre los motes, publicado hoy en la Región. Me ha gustado mucho: lenguaje, cuidado; estilo, fluido..., y todo lo demás que soléis decir los críticos; sin embargo, me atrevería a comentarte que el tema, aparentemente banal, de los motes da Ribeira Sacra, con tu pluma, que ha subrayado innumerables libros de autor a lo largo de muchos años de docencia universitaria y ha articulado otros muchos de propia factura, gana rango en una dimensión global de la Historia, al analizar el porqué de los motes y la enumeración del variado colorido de los mismos, cuyas reflexiones podrían servir de apuntes para un ensayo de sociología da Terra de Caldelas: "A chicha dos alcumes da Ribeira Sacra". O domingo, ás 6 antes do comezo do teatro, seguiremos no choio. Unha aperta, Eduardo de Viana.
Madrid, 20/01/012
Graciñas, Eduardo (así se llamaba mi padre y se llama mi hermano) “polas túas letras sobre as miñas bagatelas periodísticas”.
Con mis motes, y los que me pasaste tú, te da pie para sacar un cuento de cada uno, porque detrás de cada uno hay una historia interesante. Yo conocí al "Barrabás" y al "Tres", ambos de Castro, la aldea antes de llegar a Santa Cristina. El perro que tiene Pilar, en el bar de Parada, negro, de nombre Troco, mi gran amigo, era de "O Tres". Estuvo en Francia o Suiza; perdió un ojo, volvió a la aldea, bebía y fumaba, etcétera. Hablé mucho con él. “A mirada inocente do can recórdame O Tres. Morreu sendo o Troco un cachorro. As veces, camiño co can a Castro y vai desesperado de diante, talvez na procura da súa Ithaca perdida, que foi "O Tres". El resto de la historia te la dejo para ti. Apertas.
A media noite, encamiñeime cara á rúa da Cruz, peguei unhas palmadas, namentres chamaba ao sereno: ¡Sereeenooo…! Axiña, contestou dende lonxe: ¡Yaaa…vaaa…! Logo, máis preto de min, anunciou a hora e mailo parte meteorolóxico con voz máis potente e pousada: ¡Son las doceee… y serenooo..!
O’ Moucho de Aguil era, daquela, o vixiante nocturno da rúa da Cruz, paisano da Ribeira, de confianza, moi amigo de percorrer os camiños cun candil a media noite co fin de espantar as negras sombras das portas das casas e dos cortellos dos porcos da ceba, de aí o alcume que lle endosaran os veciños, e disque como xa non quedaba xente no seu vilariño, se viñera para Madrid na procura dun mellor porvir.
¡Son-las-do-ceee…y se-re-nooo…! –repetiu unha vez máis, marcando as sílabas– porque aquí, aos naturais da vila, que son por riba de dous millóns, había que engadir os forasteiros, a xente de paso; e onde bule xente, hai negocio: dous cans e mais unha cadela fan un real; catro reais, unha peseta; unha propina por aquí e mais outra por alá, un peso; e, como dicía o outro, gran a gran énchese unha tulla.
Seica estaba a xuntar moito diñeiro dos hostaleiros e mais dos clientes das numerosas pensións e fondas que, por entón, había ao longo desta rúa, a unha carreiriña de can da Porta do sol.
Nun tris, amosou pola embocadura dunha rúa estreita, noutro estremo, picando no chan de pedra co chuzo ferrado tac! tac! tac! tac..! con gabán, cinto e viseira, segundo as ordenanzas do Concello, coma un garda civil xubilado, viña camiñando coma sombra de ánima en pena, metendo medo, que nin ¡diola! matinando en galego a súa filosofa, ou rosmándoa polo baixo, ao tempo de berrar en castelán a xerga do oficio de sereno.
O’ Moucho convertérase en ventrílocuo, sen darse conta; mesmo de padecer tolemia de Babel, incipiente, debido ao desdobramento da súa personalidade e á practica do bilingüismo, coma resultas das horas de parrafeo, para facerse a se mesmo compaña nas longas noites de inverno, remarcando o ritmo das palabras coa pica do chuzo.
Era o amo da rúa nas horas serenas da noite, onde só se moven esvaecidas sombras fuxidías; rebuscaba, no disco duro da súa caluga, a parola axeitada en castelán, que habería de servir de canle para chegar ao corazón do cliente, co fin de que afrouxase a carteira.
Viña para acó, lixeiro, rascando co pico do chuzo as reixas das ventás dos negocios e das habitacións dos baixos, canso de soprar no agudo asubío de latón, que lle deran no Concello, e que non acudise a policía, o pobre: facíanlle menos caso que os pitos dun sereno.
Mal como puider, estaba na obriga de espantar aos malfeitores, os cales, coma lobos ou teimados raposos, arrecunchábanse ao asexo, esperando á desvalida vítima. Xente sen leito nin teito, pillabáns de navalla e de malas artes que saían despois do solpor, coma feras, a rapinar ao transeúnte, amparados polo manto da noite que ía caendo encima da cidade, silandeira.
Mais non era así na rúa da Cruz, que O’ Moucho de Aguil mantiña a súa rúa limpa de ladros, dende había anos; anxo da garda nocturno que mantiña a orde e vixiaba as propiedades dos veciños os cales, a cambio dunha puñada de pesos, poderían repousar a perna solta sen preocupacións nin sobresaltos. Nunca se detiña a parolar con ninguén, sempre camiñando de acó acolá, e non era raro de lle medir as costas co chuzo a máis dun malandrín, polo que fora condecorado no Concello e lle subiran a paga co grado de auxiliar de policía.
Viña vindo cara min, tintinando a puñada de chaves dos portais, pendentes do seu cinto, ao tempo de alardear de falar idiomas, sen trabucarse na súa caluga, ao procesar en galego e falar en castelán; ás veces, ata se atrevía co mesmo idioma dos guiris.
¡Yaaa…vaaa..! tanto berrar, sempre con présas, ¡ya voy, okay, señor..! Carallo que te pariu, que teño toda a noite por diante, no se desespere, the time viene del cielo, vite! vite! non has de ter esas présas en sacar os cartos do peto, el tiempo, lo único gratis que tenemos los pobres. Money! money! non, iso non, que che han de picar as maos, ¡yaaa…vaaa..! Cando agarres un peso, coido que aínda lle haberás de botar un responso de despedida e mais outro de defuntos, ¿a que che doe soltar un peso? Dóeche coma se che houbesen de cortar un ril, mañana vendrá otro día y pasado, otro, mal demo te parta, a estas horas: ¡Yaaa…vaaa..! One bedroom, okay, cinco pesos, ¿e logo que carallo te trae polos Madriles, viñeches de fulanas? ¡Ah, non, se é un barquilleiro, outro de Parada de Sil, na diáspora!
Rosmaba polo baixo, mentres escollía unha das chaves de ferro das máis grandes, para abrir o portón de madeira preguiceiro e laión da pensión Flora con carraspeira crónica, debida á ferruxe que van deixando os anos nas bisagras.
Despois dos consabidos saúdos, boas noites e tal, subimos ao primeiro andar; mentres me acomodaba nunha alcoba veume á cachola o refrán, que aprendera de cando estiver de neno na montaña, preto de Aguil, de criado coas vacas; os serenos son os amos da noite, cumpría caerlle ben, que me pode achaiar o camiño en Madrid, coñecen a tanta xente, con este pensamento lle soltei a rima, sorrindo, como o que non quere a cousa: “No fiadeiro de Aguil, tres mulleres e mais un candil”
Certo, dixo devolvéndome o sorriso, pero ollándome en fite ao mesmo tempo cos seus ollos chispos, penetrantes, afeitos a escudriñar na noite coma os gatos e mouchos:
Agora xa non hai fiadeiro, nin mulleres; ao candil apagóuselle a mecha, a Aguil fóiselle apagando a vida; unhas aldeas van morrendo; noutras, xa non roxe ninguén.
Como todas as mañás cedo, á alba, se recollía cos petos cheíños de cartos, que daba gusto ver tantos cans, cadelas, rubias e pesos e todo, pois con razón dereita, ríase do mundo Despois de trinta anos de acomodar aos trasnoitadores de Madrid, xa co corpo curvado polo peso dos anos, mesmo polas vinte e tantas chaves de ferro dos portalóns de madeira de pensións e fondas e mais outras tantas medianas e máis pequeneiras das casas de veciños, que lle estiveron a tirar do corpo cara abaixo durante tantas noites colgadas do seu cinto, o sereno da rúa da Cruz, o señor Severiano, volteou a Galicia, xa xubilado, a gozar dos airiños do mar coa filla maior, Aurora, moi amiga de misas e de novenas, que quedara para vestir santos, a pobre, engurrada de tanto incenso e de ora pro nobis, sen probar abrazo cumprido de ningún home, xa menopáusica.
Pasei a vida sen un mal pensamento, nun un roce, nin un bico, nada de nada –se laiaba a coitada, virxe como a aurora do amencer– mesmo que for cun mozo mariñeiro, famento e ansioso, acabado de arribar de Terranova de pescar o bacallau, máis que nada para probalo, disque sabe mellor que comer unha laranxa, pero nada de nada, aínda que a min tanto che me ten, que duns anos a esta parte xa non me pica alí, no sitio, con perdón. Ademais, por outra banda, fun recompensada polo ceo, cun pisiño en Vigo, no alto do Castro, onde me vou recoller co meu pai, que tornou de Madrid con cartiños aforrados.
Particulares, que esqueceran as chaves; os viaxantes e xentes de paso das provincias, que acudían ás pensións; os guiris, amigos de museos, dos touros nas Ventas, de ceas, de verbenas e de festas en Pasapoga; solteiróns que viven a corpo de rei, artistas de teatros e cabarés, pupilas de Venus e demais ralea, que se recollían ás altas horas da noite, teimaban en chamar polo sereno: ¡Sereenoo…! ¡¡Seeereeenoo!! Mais ninguén respondía ás insistentes chamadas.
O’ Moucho, canso de patear a rúa da Cruz, había días que se erguera en voo, de retorno a Galiza.
Dende entón, as noites, nas rúas de Madrid, non eran as mesmas: noites perigosas, escuras, desamparadas, silandeiras, tristes. A voz, ¡yaaa…vaaaa…!, gastada polos anos de uso, rematou mouca, enmudecendo en todas as rúas, na améndoa do Madrid dos Austrias.
Aos poucos, habería de aparecer o enxeño do porteiro automático, borrando das noites madrileñas a figura entrañable do sereno picando co seu chuzo no chan empedrado, tintinando o mangado de chaves, mentres acudía ás chamadas, solicitando a súa presenza. Sons e voces que arrolaron aos veciños de Madrid centos de anos, pero a roda do tempo, que xira sen acougo, foi cambiando os costumes: dos primitivos e vulgares berros, a pleno fol: ¡Yaaa…vaaaaa..! se mudou ao refinado e relambido: “Diga, ¿a qué piso llama, por favor?”
De pequeno tiña unha bicicleta; logo, xa mozo, o pai mercoume a moto Derby do cura de Chandrexa, e con ela percorrín as catro provincias galegas e parte de Lugo. Agora, que xa vou vello, baixo ás viñas de Calvos no meu burriño, que non me gasta gasolina.
¿Ten pitas? Unha maña de inverno, o abrir o portalón da casa, atopeime co zorro que quería falar comigo e díxome: “Bos días, señor, ¿ten pitas?”
A pía da auga bendita Os tempos van mudando. Mosteiros, capelas, petos de ánimas, cruceiros. Lugares de rezo e de tormento. Salvadores da nosa alma: curas, freires e freiriñas, bispos e beatas, ceos, purgatorios, limbo de xustos e de dindáns, penitencias, autos e infernos. Pero duns anos a esta parte, a xente xa non mira por gañar o ceo. Están a percorrer, nas tribunas e palestras actuais, aires iconoclastas e laicistas: na pía da auga bendita dos mosteiros, comen os porcos e beben agora os cans.
O mapa de España Din que van dividir España en dezasete rexións, que me coma Deus de estaren no certo, na pel do touro só che hai dúas formas de ser: de non ser galego, es castelán. Despois da raia de Galicia vén Castela. Xa non hai máis que dividir, que logo xa están os gavachos, isto aprendeumo moi ben a mestra, de cando nos sacaba ao mapa coa vara.
A Ourense, vaise evense O outro antonte, o coche de liña levoume a Ourense. Ao pór os pés na beirarrúa, non hai tal Ourense, non o ves coas casas. Só paredes, xente e coches. Pero Ourense coma quen di, non está: nin tellados, nin ovellas, nin hortas, nin paxariños; só algún xardín coas flores chorando. A Ourense, vaise e vense.
E dixo unha vella de Espiñas Á beira do cruceiro, un domingo a saída da misa, na parroquia de Forcas: “¡Que demo fai o cura, rindo con esas mozas. Unha xa non sabe a quen rezar!”
O furabolos A desfeita dos porcos era un día de festa para os miúdos. Pero, por veces, veñen días tocados polo demo: o neno máis pequerrecho do caseiro meteu o dedo polo buraco das coitelas de máquina de picar a carne. ¡Nun tris, tras! a metade do furabolos desapareceu na tina de madeira coa outra carne esmiuzada para a zorza dos chourizos.Dende aquel día no probei máis os chourizos da casa. Toma un chouriciño para merendar –dicía a mamá– non quero, non quero, que non teño fame –lle respondía.
Caldo de galiña Un día de maio, a miña nai agarrada aos barrotes da cama de ferro, botoume ao mundo. Entón, o cuco comezou a cucar no alto da fraga para dar a boa nova aos meus veciños, que puideron contar ata sete cucús. A min, tocoume xogar co número sete. Aquela tarde, o meu pai matou a galiña vella.
O’ Grilo de Castro
Se querías cebar a rella que parira o ano pasado, había que capala para que a súa carne non cheirar a bravío. Para este mester, había que chamar ao Grilo de Castro: bo capador, por certo, por ter os dedos moi longos cos que chegaba doadamente ás empreñadeiras, tiraba delas cara fóra para cortalas rentes coa navalla capadoira, mentres eu me facía o valente, tirándolle do rabo, ollando de esguello aquela carallada. Ás veces, preguntaban ó Grilo polo seu oficio, e disque contestaba con retranca, mentres metía a man no peto, buscando a navalla: “Son capador para servilo a vostede”.
Cinsa do vento Contaba o señor Vitoriano de Mouca ao profesor Emilio Araúxo, unha tardiña de verán sentado nunha saca, pois a pedra espida –dicía– roe moito o cu: “Con dezasete anos, aínda un rapazolo, botei polo mundo trala roda de afiar. Os pais déronnos os camiños para andar, non tiñan daquela outra cousa: dende entón, fun o pai dos meus pais”.
–Demo non digas! Fala en cristián, ho, como fala un veciño a outro veciño, que pareces un crego que fala moito e saca ben pouco.
–Fáloche dos ‘Contos da Ribeira Sacra’.
–E logo, ti es o que andas por aí cos contos: enredos dos que non fan nada, porque nada teñen que facer, o que andas matinando nos papeis son historias sen pés nin cabeza. E logo, para que vale iso, dime? Eu non daría un can por eles.
–E logo, non che gustan? Malo será que todos estean a pensar coma ti! Abofé que tódolos contos son reais: saen do maxín e, neste sentido, aboian á superficie cun realismo máxico. O mestre dos contos foi Cunqueiro.
–E logo, en que partido militou?
–En ningún. Que eu saiba, non foi político, pero si un recoñecido cociñeiro de contos: boa cociña deu Mondoñedo, boa.
–Outra vez co enredo das túas falas. A ver se nos aclaramos, que tes a caluga chea de paxaros: ‘o cunqueiro de Niñodaguia é mestre oleiro, certo. Porén, o mestre de escola de Gundivós non é cunqueiro nin cousa parecida, que falas sen sentido, ho, que por andar cos libros e por darlle voltas coa linga ás palabras, coidas ser máis listo ca min. Pois, non! que pensas que son un papón das túa trolas ou que! Pílloas no aire nun amén, sabendo distinguir as que van a misa das que se quedan no atrio perdendo o tempo con dixomedíxomes’.
–Está ben, morra o conto, pois.
–Ves! E logo, xa cho dicía eu. De min a ti, cos contos non vas ir a ningunha parte.
